مرزنجوش (Origanum vulgare L. ) گیاهی علفی، چندساله و متعلق به تیره نعناع است که به عنوان ادویه برای طعم دادن به غذاها و نیز برای اهداف طبی به عنوان ضدنفخ، معرق، خلط آور، آرام بخش، اشتهاآور، مدر، ضدسرفه و ضدروماتیسم مورد استفاده قرار می گیرد. جهت ارزیابی تاثیر تنش شوری بر برخی صفات رشدی و فیزیولوژیک، مقدار اسانس و جذب عناصر غذایی در دو زیرگونه از گیاه مرزنجوش، یک آزمایشی گلدانی به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی و در سه تکرار اجرا گردید. فاکتورهای آزمایشی شامل دو زیرگونه مرزنجوش (ssp. gracile و ssp. vulgare) و تنش شوری در چهار سطح (0، 25، 50 و 100 میلی مولار از NaCl) بودند. نتایج نشان داد که تنش شوری تاثیر معنی داری بر صفات مورد اندازه گیری داشته است. با افزایش میزان شوری، ویژگی های رشدی (ارتفاع بوته، قطر ساقه، تعداد برگ و عملکرد ماده خشک)، محتوی نسبی آب برگ، شاخص کلروفیل (SPAD)، درصد و عملکرد اسانس، غلظت عناصر نیتروژن، فسفر، پتاسیم، نسبت پتاسیم به سدیم در برگ و ریشه کاهش، در حالی که مقادیر سدیم و کلر برگ و ریشه هر دو زیرگونه افزایش یافت. عکس العمل دو زیرگونه به سطوح مختلف تنش شوری متفاوت بود. تجمع بیشتر سدیم در ریشه ها و بالاتر بودن نسبت K/Na در برگ ها نسبت به ریشه ها نشان دهنده توانایی زیرگونه های مرزنجوش در محدود کردن انتقال و تجمع یون های Na+ در اندام های هوایی آنها می باشد. در مجموع یافته های این تحقیق نشان داد که زیرگونه vulgare به واسطه تجمع کمتر یون های سدیم و کلر، دارا بودن نسبت بالاتر K/Na و کاهش کمتر در شاخص کلروفیل و عملکرد ماده خشک از میزان تحمل بیشتری در برابر تنش شوری نسبت به زیرگونه gracile برخوردار است.

مرزنجوش (.Origanum vulgare L) گیاهی از خانواده نعناع و بومی ایران می باشد. این گیاه علاوه بر استفاده در طب سنتی به عنوان داروی مسکن،‏ مدر،‏ معرق و ضدعفونی کننده،‏ در درمان بیماری های مربوط به معده و روده و همچنین یبوست کاربرد فراوانی دارد. گونه های جنس مرزنجوش به طور گسترده ای در صنعت ادویه مورد استفاده قرار می گیرند. در این مطالعه،‏ پیکره رویشی یک زیرگونه از این گیاه (Origanum vulgare ssp. vulgare)‎ پس از جمع آوری از منطقه جنوب چالوس در دو مرحله نموی گل و بذر به روش تقطیر با آب اسانس گیری شد. اسانس های استخراج شده بوسیله دستگاههای GC و GC/MS آنالیز شدند. 19 ترکیب در مرحله گلدهی شناسایی گردید که 99 درصد از ترکیبات اسانس را تشکیل دادند. ترکیبات غالب اسانس مربوط به این مرحله از گیاه عبارت بودند از: لینالیل استات (27.2%)،‏ گاما-ترپینن (16.5%)،‏ 3- اکتانون (10.9%)،‏ بتا- پینن (8.4%) و کارواکرول (6.4%). در مرحله بذردهی نیز 98.6 درصد از ترکیبات شناسایی شده اسانس شامل 22 ترکیب بودند که کارواکرول (23.2%)،‏ آلفا-پینن (15.8%)،‏ بتا-پینن (10.7%) و ترانس-کاریوفیلن (5.3%) به عنوان غالب ترین ترکیبات شناسایی شدند. بر طبق نتایج GC/MS مونوترپن ها به عنوان مهمترین اجزای اسانس در هر دو مرحله تشخیص داده شدند. درصد ترکیبات دیگر اسانس برای مراحل نموی گل و بذر به ترتیب برابر با 16.8 و 5.7 بود.

به منظور بررسی اثر سطوح مختلف تنش خشکی بر رشد، عملکرد و برخی خصوصیات فیزیولوژیکی و فیتوشیمیایی گیاه مرزنجوش بخارایی (Origanum vulgare L. ssp. gracile)، آزمایشی گلدانی در قالب طرح کاملاً تصادفی با چهار تیمار و پنج تکرار انجام گردید. تیمارهای تنش خشکی شامل چهار سطح 100% (بدون تنش)، 80%، 60% و 40% ظرفیت زراعی بودند. نتایج نشان داد که تنش خشکی تأثیر معنی داری بر مؤلفه های رشدی، عملکرد ماده خشک، محتوی نسبی آب برگ (RWC)، فنل کل، فلاونوئید کل، فعالیت آنتی اکسیدانی، کلروفیل a، b و کلروفیل کل و درصد و عملکرد اسانس دارد. از نظر مقدار کاروتنوئید اختلاف معنی داری بین تیمارهای مختلف وجود نداشت. با کاهش مقدار آب خاک، ارتفاع بوته، قطر ساقه، تعداد و طول شاخه های جانبی، عملکرد ماده خشک، RWC، کلروفیل a، b و کلروفیل کل و عملکرد اسانس کاهش و در مقابل میزان فنل و فلاونوئید کل، فعالیت آنتی اکسیدانی و درصد اسانس افزایش یافت. علیرغم کاهش عملکرد ماده خشک، اختلاف بین تیمارهای 80%، 60% و 40% ظرفیت زراعی معنی دار نبود. بیشترین درصد اسانس (54/1 میلی لیتر در صد گرم ماده خشک) در تیمار 60% ظرفیت زراعی و بیشترین مقدار فنل کل (21/5 میلی گرم گالیک اسید در گرم ماده تر)، فلاونوئید کل (5/0 میلی گرم کوئرستین در گرم ماده تر) و فعالیت آنتی اکسیدانی (36/77%) در تیمار 40% ظرفیت زراعی مشاهده شد.

قارچ Piriformospora indica از جمله میکروارگانیسم های محرک رشد است که می تواند باعث تحریک رشد و افزایش تحمل گیاه در شرایط نامساعد محیط گردد. به منظور بررسی تأثیر همزیستی گیاه مرزنجوش (Origanum vulgare L. ssp. vulgare) با قارچ P. indica بر برخی ویژگی های رویشی، فیزیولوژیکی، بیوشیمیایی و جذب عناصر غذایی و میزان اسانس گیاه یک آزمایش گلدانی در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار اجرا گردید. تیمارها شامل شاهد (بدون مایه کوبی) و مایه کوبی با قارچ P. indica بودند. نتایج نشان داد که مایه کوبی با P. indica موجب افزایش معنادار ویژگی های رشدی، شاخص کلروفیل، میزان فنل کل و فلاونوئید کل، درصد اسانس و جذب عناصر غذایی آهن، پتاسیم و فسفر گردید. بیشترین و کمترین مقادیر عملکرد وزن تر اندام هوایی (3. 92 و 3. 06 گرم در گیاه)، عملکرد ماده خشک اندام هوایی (1. 12 و 0. 78 گرم در گیاه)، شاخص کلروفیل (47 و 42. 23)، فنل کل (4. 88 و 2. 96 میلی گرم اسید گالیک در وزن تر)، فلاونوئید کل (0. 52 و 0. 23 میلی گرم کوئرستین در وزن تر)، محتوی اسانس (1. 43% و 1. 01%)، فسفر (0. 41% و 0. 35%)، پتاسیم (3. 8% و 2. 6%) و آهن (219 و 180 میلی گرم در کیلوگرم) به ترتیب در گیاهان مایه کوبی شده با قارچ و گیاهان مایه کوبی نشده مشاهده گردید. مایه کوبی با P. indica میزان ترکیب های اصلی اسانس مانند کارواکرول و تیمول را کاهش و در مقابل میزان ترکیب های پارا-سیمن، کارواکرول متیل اتر و گاما-ترپینن را نسبت به شاهد افزایش داد. در مجموع یافته های این تحقیق نشان داد که مایه کوبی با میکروارگانیسم های محرک رشد می تواند منجر به بهبود ویژگی های مورفولوژیکی و فیتوشیمیایی گیاه دارویی مرزنجوش از طریق بهبود جذب عناصر غذایی گردد.

در این مطالعه، تنوع مورفولوژیکی 144 ژنوتیپ از 24 جمعیت گیاه مرزنجوش (Origanum vulgare)، که شامل دو زیرگونه subsp. viride) و (subsp. vulgare بودند، برای تعیین صفات ارزشمند به منظور انجام برنامه های اصلاحی آینده و اهداف دارویی مورد ارزیابی قرار گرفت. در این بررسی، 32 صفت مورفولوژیکی کمی و کیفی مطالعه شدند. نتایج، تنوع بالایی از صفات مهم را در بین جمعیت های آنالیز شده نشان داد. نتایج همبستگی ساده حاکی از روابط معنی داری در میان برخی از فاکتورهای اندازه گیری شده مهم بود. آنالیز عوامل اصلی (PCA) تقریبا 86 درصد از تغییرات مربوط به صفات تاثیرگذار مهم را توجیه کرد که برخی از این صفات عبارت بودند از: طول میانگره دوم، طول برگ، گل آذین و دم گل آذین، متوسط تعداد گل آذین هر ساقه، رنگ براکته، کاسه و جام گل، تراکم کرک های براکته و کاسه، طول و عرض کاسه و براکته و طول دمبرگ. آنالیز کلاستر در فاصله تقریبا 13 جمعیت ها را به دو بخش اصلی تقسیم کرد. اولین گروه 21 جمعیت و دومین گروه اصلی 3 جمعیت را شامل شدند. تمام نمونه های مربوط به گروه دوم و یک جمعیت از گروه اول متعلق به زیر گونه subsp. vulgare بودند در حالی که بقیه جمعیت ها زیر گونه دیگر را شامل می شدند.